W dobie narastających zmian klimatycznych, Polska staje przed wyzwaniem ochrony swoich najcenniejszych zasobów naturalnych – wód podziemnych. Główne Zbiorniki Wód Podziemnych (GZWP) odgrywają kluczową rolę w zapewnieniu stabilnych zasobów wody pitnej, nawadniania rolnictwa oraz zrównoważonego rozwoju gospodarki. W związku z narastającym zagrożeniem wynikającym z działalności podziemnej, w tym budowy kopalń, jak również z wysychania wód gruntowych spowodowanego zmianami klimatycznymi, polski rząd i parlament powinni podjąć zdecydowane działania mające na celu ochronę tych kluczowych zasobów.
GZWP w Polsce – Kluczowe zasoby wodne
Polska dysponuje kilkudziesięcioma Głównymi Zbiornikami Wód Podziemnych, które stanowią najważniejsze źródło wody pitnej dla kraju. Te naturalne rezerwuary wód znajdują się głęboko pod powierzchnią ziemi, co czyni je teoretycznie odpornymi na krótkotrwałe zmiany środowiskowe. Jednak zmiany klimatyczne, w szczególności susze, długotrwałe fale upałów oraz zmniejszająca się ilość opadów, powodują spadek poziomu wód gruntowych. W rezultacie wody podziemne, które niegdyś były uważane za niewyczerpalne, stają się coraz bardziej narażone na zanieczyszczenia i wysychanie. Zasoby wód podziemnych stanowią około 70% zaopatrzenia ludności w wodę pitną. Dlatego ich ochrona jest niezbędna dla zapewnienia długoterminowego bezpieczeństwa wodnego kraju.
Kopalnie i inne zagrożenia dla wód podziemnych
Jednym z największych zagrożeń dla GZWP jest działalność podziemna, w tym budowa i eksploatacja kopalni. Polska ma długą tradycję górniczą, jednak działalność górnicza, zwłaszcza prowadzona w pobliżu kluczowych zasobów wód podziemnych, może prowadzić do poważnych zanieczyszczeń. Przykładem jest kontrowersyjny projekt budowy kopalni cynku i ołowiu w powiecie zawierciańskim, który stawia w bezpośrednim niebezpieczeństwie GZWP 454 – jeden z kluczowych zbiorników w regionie.
Przypadek kopalni cynku i ołowiu w powiecie zawierciańskim: zagrożenia dla GZWP 454
GZWP 454 to główny zbiornik wód podziemnych obejmujący między innymi tereny powiatu zawierciańskiego, w tym gminy Łazy, Ogrodzieniec, Porębę i Zawiercie. W szerszym kontekście Zbiornik znajduje się także pod terenem powiatów: zawierciańskiego, myszkowskiego, lublinieckiego, tarnogórskiego, będzińskiego, miasta Sosnowiec, Dąbrowa Górnicza, Piekary Śląskie, Siemianowice Śląskie, a także powiatów: olkuskiego, chrzanowskiego, krakowskiego, miechowskiego. Według dokumentacji hydrogeologicznej z 2015 roku GZWP 454 ma powierzchnię 758 km2. Zasoby wodne tego zbiornika są kluczowe dla mieszkańców regionu, zapewniając dostęp do czystej wody pitnej, a także wspierając lokalne rolnictwo i przemysł. Planowana budowa kopalni cynku i ołowiu przez kanadyjską firmę Rathdowney, której część naziemna ma powstać na obszarze o powierzchni 2,3 km², a działalność podziemna obejmuje obszar 400 ha (udokumentowane złoża cynku i ołowiu) w bezpośrednim sąsiedztwie tego zbiornika, budzi poważne obawy wśród mieszkańców i ekspertów ds. ochrony środowiska.
Kopalnia, której podziemne wyrobiska mają rozciągać się na głębokościach sięgających GZWP 454, mogłaby prowadzić do trwałego zanieczyszczenia wód gruntowych toksycznymi
pierwiastkami, takimi jak arsen, cynk, ołów, kadm i inne substancje chemiczne. Wprowadzenie tych związków do wód podziemnych, z których korzystają mieszkańcy całego regionu, mogłoby spowodować nieodwracalne szkody zdrowotne oraz ekologiczne. Co więcej, w raporcie technicznym dla inwestora, niezależna firma SRK przewiduje konieczność wypompowania 60 milionów metrów sześciennych wody rocznie, aby można było dotrzeć do złóż cynku i ołowiu. Dziś cały powiat zawierciański w postaci wody pitnej, nawadniania upraw rolniczych czy na potrzeby różnej działalności gospodarczej zużywa rocznie 12 milionów metrów sześciennych wody.
Skutki zanieczyszczeń wód podziemnych:
· Wprowadzenie toksycznych związków chemicznych do wód gruntowych może prowadzić do ich długotrwałej degradacji.
· Zanieczyszczenia chemiczne mogą być trudne lub niemożliwe do usunięcia z wód podziemnych, co może prowadzić do długotrwałego skażenia.
· Zanieczyszczenie wód podziemnych może negatywnie wpłynąć na zdrowie ludności korzystającej z tych zasobów, powodując choroby związane z obecnością metali ciężkich w wodzie pitnej.
Działania rządu i parlamentu w obronie wód podziemnych
W odpowiedzi na te zagrożenia, polski rząd i parlament powinien podjąć działania mające na celu wzmocnienie ochrony GZWP i ograniczenie ryzyka ich degradacji. To jest wręcz cywilizacyjne zobowiązanie zarówno wobec obecnych mieszkańców, jak i przyszłych pokoleń. Żadna inna działalność wydobywcza nie jest usprawiedliwieniem dla marnowania najważniejszego dziś na świecie surowca, jakim jest woda. Nie tylko środowiska ekologiczne, ale wszyscy ludzie, którzy mają wyobraźnię, myślą logicznie i są odpowiedzialni powinni dążyć do tego, aby wpłynąć na polski rząd i zobowiązać go do wprowadzenia nowych regulacji, które mają na celu zwiększenie ochrony zasobów wodnych, w tym przede wszystkim wód podziemnych.
Najważniejsze działania i inicjatywy legislacyjne:
1. Nowelizacja Prawa geologicznego i górniczego: Nowe przepisy powinny mieć na celu wzmocnienie kontroli państwa i samorządu nad działalnością górniczą prowadzoną w pobliżu kluczowych zbiorników wód podziemnych. Wszelkie inwestycje mogące wpłynąć na zasoby wód podziemnych, takie jak kopalnie, powinny przechodzić szczegółowe analizy środowiskowe, a także podlegać niezależnej ocenie pod kątem zasadności wydobycia podziemnych zasobów, skonfrontowanej z nowoczesnymi technologiami odzyskiwania i recyklingu, które pozwalają odzyskać, np. cynk i ołów, zamiast wydobywać kolejne pokłady tych surowców.
2. Ustawa o ochronie wód podziemnych: Nowa ustawa, nad którą powinien rozpocząć prace parlament, powinna mieć na celu wprowadzenie ścisłej ochrony dla wszystkich głównych zbiorników wód podziemnych w Polsce. W szczególności ma to dotyczyć obszarów, w których istnieje ryzyko zanieczyszczeń spowodowanych działalnością przemysłową oraz niepotrzebnych, nieuzasadnionych zrzutów wody o wysokich walorach jakościowych.
3. Programy edukacyjne i informacyjne: Rząd we współpracy z organizacjami pozarządowymi powinien również zainwestować w programy mające na celu zwiększenie świadomości społecznej na temat znaczenia ochrony wód podziemnych oraz promowanie zrównoważonych praktyk gospodarczych, które minimalizują ich
negatywny wpływ na środowisko, a także zmniejszają zużycie wody w codziennym życiu.
Dlaczego GZWP powinny być objęte całkowitą ochroną?
Przypadek powiatu zawierciańskiego i zagrożeń dla GZWP 454 jest doskonałym przykładem na to, jak kluczowe jest objęcie tych zasobów pełną ochroną. W kontekście zmian klimatycznych, które powodują zmniejszenie dostępności wód gruntowych, ochrona GZWP staje się priorytetem dla bezpieczeństwa wodnego Polski. Tym bardziej, że w Polsce mamy jedne z najmniejszych zasobów wody w Europie (za nami są tylko Czechy, Cypr i Malta). Stan jest poważny, bo znajdujemy się poniżej „stresu wodnego”, czyli zagrożenia deficytem wodnym. Granica przebiega na poziomie 1700 m3/osobę, a w Polsce mamy zasoby na 1600 m3/osobę.
Woda jest zasobem nieodnawialnym, a jej brak może prowadzić do kryzysu gospodarczego, społecznego i ekologicznego. Dlatego wprowadzenie ścisłych regulacji ograniczających działalność przemysłową na obszarach, gdzie znajdują się Główne Zbiorniki Wód Podziemnych, jest niezbędne, aby zapewnić długoterminowe bezpieczeństwo wodne Polski.
Działania rządu i parlamentu w zakresie ochrony Głównych Zbiorników Wód Podziemnych będą krokiem w dobrym kierunku, jednak niezbędne jest wprowadzenie jeszcze bardziej rygorystycznych przepisów i większa kontrola nad inwestycjami, które mogą stanowić zagrożenie dla wód podziemnych. Na przykładzie planowanej kopalni cynku i ołowiu w powiecie zawierciańskim widzimy, jak duże mogą być zagrożenia dla tych kluczowych zasobów. Dlatego ochrona GZWP powinna być priorytetem w polityce ochrony środowiska w Polsce.
